ALS Hastası Sevgili Dr. Alper Kaya’dan: II. Kök Hücre Sempozyumu
EBİLTET II. Kök Hücre Sempozyumu, Ege Üniversitesi Bornova yerleşkesi, Prof. Yusuf Vardar MÖTBE Kültür Merkezi’nde 23 Mart 10, Salı günü gerçekleştirildi.
EBÄ°LTET II. Kök Hücre Sempozyumu’nun ikincisi olan bu sempozyumda sektörel ve akademik buluÅŸmayı saÄŸlayarak, katılımcıların kök hücrelere her iki pencereden de bakması hedeflenmekte.
Katılımcılar, sempozyumda, Türkiye’de gerçekleÅŸtirilen çalışmalar baÅŸta olmak üzere, kök hücreler konusunda güncel çalışmalardan ve yeni ufuklardan haberdar olma imkânına sâhip oldular.
Bilim Kültürü anlayışını üyeleri arasında işlevselleştirmek amacıyla, araştırma hevesi taşıyan Ege Üniversitesi lisans öğrencileri tarafından, 16.01.2001 tarihinde kurulmuş bir öğrenci topluluğudur. EÜ Sağlık Kültür ve Spor Dâire Başkanlığı’na bağlıdır ve EÜ Bilim Teknoloji Uygulama ve Araştırma Merkezi’nden de etkinliklerinde destek almaktadır.
Sempozyum EBİLTET Yönetim Kurulu Başkanı Birol Ay’ın açılış konuşması ile başladı. İlk oturumda Kök Hücrelere Akademik Bakış konusunda aşağıdaki konuları dinledik:
Kök Hücrelerin Güncel Laboratuar Uygulamaları.
Yrd. Doç. Dr. Feyzan ÖZDAL KURT – Celâl Bayar Ãœniversitesi, Biyoloji Bölümü, Zooloji Anabilim Dalı.
Kök Hücrelerin Güncel Klinik Uygulamaları.
Uzm. Dr. Fahri ÅžAHÄ°N – Ege Ãœniversitesi, Tıp Fakültesi, Hematoloji Bilim Dalı.
KOÜ Kök Hücre ve Gen Tedavileri Araştırma ve Uygulama Merkezinin (KOGEM) Kök Hücre Deneyimleri.
Prof. Dr. Erdal Karaöz – Kocaeli Üniversitesi Kök Hücre ve Gen Tedavileri Araştırma ve Uygulama Merkezi Müdürü.
Öğleden sonraki ilk oturumda konuşmacı, Mol. Bio. Zafer Nihat Candan (Memorial Hastânesi, Kök Hücre Laboratuarı Sorumlusu).
Memorial Hastanesi Embriyonik Kök Hücre Deneyimlerini anlattı.
Daha sonra Kök Hücrelerin Yeniden Programlanması hakkında bilgi aldık.
Prof. Dr. Emin Kansu (Türkiye Bilimler Akademisi Kök Hücre Çalışma Grubu BaÅŸkanı – Hacettepe Ãœniversitesi Tıp Fakültesi Medikal Onkoloji Bölümü).
Soru-Cevap şeklinde modere edilen panelde Türkiye’de ve Dünyada Kök Hücre Çalışmaları ve Kök Hücrelerin Geleceği konuşuldu. Panelistler Prof. Dr. Emin Kansu,  Prof. Dr. Erdal Karaöz ve Mol. Bio. Zafer Nihat Candan, salondaki katılımcıların sorularını cevapladılar.
Akademik seviyede ve teknik konular, öğrencilerin ve konuya yabancı olanların anlayabileceği seviyede sunuldu. Benim kişisel olarak edindiğim izlenimleri şöyle özetleyebilirim:
Kök hücreleri kan nakli, kemik iliği nakli şeklinde zâten biliyoruz ve kullanıyoruz. Bu nedenle daha çok kan hastalıkları yâni hematoloji bilim dalının çalışmaları sayesinde yeni buluşlar oluyor.
En önemli kök hücre kaynağı, birkaç günlük embriyodan elde edilen totipotent denilen kök hücreler. Bu nedenle embriyonik kök hücreleri tedavi veya onarıcı (rejeneratif) amaçlı kullanmak daha mantıklı. Ancak etik sorunların yanısıra tümör oluşturma (teratom) riski de oldukça yüksek.
Ancak, günümüzde tedavi amaçlı hücresel tedavilerde kullanılmakta ve/veya kullanılması düşünülen ve üzerinde en çalışılan diğer kaynaklar, embriyonik olmayan kök hücreler veya erişkin kök hücrelerdir. Hematopoietik kök hücre ve mezenkimal kök hücreleri içeren kemik iliği kök hücreleri bu gruptadır.
Klinikte Kök Hücre Uygulamalarının mevcut durumu ve geleceği.
Kök hücre araştırmalarında son 10-15 yılda gözlenen gelişmeler başta nöro-musküler dejeneratif hastalıklar (ALS, Parkinson, Alzheimer, Huntington gibi) olmak üzere bu gün için geleneksel medikal yöntemlerle tam olarak tedavisi mümkün olmayan birçok hastalıktan muzdarip insanlar için umut olmuştur.
Ancak, bu yaklaşımların klinikte tatbik edilmesinden önce, üstesinden gelinmesi gereken önemli sorunlar vardır. İnsanlar üzerinde kök hücre uygulaması yapılmadan önce aşağıdaki sorular çözülmeli:
Hangi hastalıklarda hangi tür kök hücre?
Hangi yolla verilmeli?
Şâyet, nakledilen hücreler istediğimiz özgün hücreler yerine başka hücreleri oluşturmaya başlarsa hangi işlemlere başvurulacak?
Nakledilen hücrelerin bağışık reddini engellemeye yönelik ne yapılmalı?
Hastalığın kökeninde genetik bir bozukluk söz konusuysa böyle bir kişinin kök hücrelerinin izole edilerek, aynı kişiye nakledilmesiyle sorun çözülebilecek midir?
Erişkin kök hücrelerinin elde edilmesinde güçlükler söz konusudur. Örneğin, sinir kök hücresi elde etmek için bir insanın beynine müdahale etmenizin birçok güçlüğü vardır.
Bilim dünyası, tüm bu soru veya sorunların yanıtlarını aramakla meşgûl.
Bir kimyasal ilâcın klinikte rutin uygulanabilir bir ilâç olabilmesi için zorunlu aşamalardan geçmesi gerekiyor. Faz I, II ve III çalışmaları olarak adlandırılan aşamaları geçtikten sonra ancak klinikte rutin uygulanabilir hâle gelebilmektedir.
Türkiye’de sağlık bakanlığı tarafından çıkarılan kök hücre yönetmeliği ve yönergesi henüz uygulama aşamasında değildir. Hasta hakları, kurum hakları ve hekim hakları konularında cevaplanması gereken sorunlar vardır.
ALS hastalarının deneysel tedavi uygulanabilecek hastalık grubuna alınması önemli bir gelişmedir.
KOGEM Merkezi dünya standartlarında bir kök hücre laboratuvarına sahiptir. Kök hücre konusunda hayvan deneyleri yapacak araştırmacılar için her çeşit hücre serileri üretebilecek kapasitede önemli bir merkezdir.
Kök hücre tedavisini insanda deneysel olsa da uygulayacak olan Nöroşirürji bilim dalı ile ALS hastalarının kök hücre tedavisi konusunda olumlu ya da olumsuz görüş bildirecek olan Nöroloji bilim dalı ile birlikte hareket etmesi gerekmektedir.
Kök hücre üretimi, son zamanlarda ALS’nin dolaylı tedavisi için yeni imkânlar sunmaktadır. Ä°nsanda veya farede test edilmesi çok fazla zaman alan yöntemler yerine, üretilmiÅŸ motor nöron kolonileri üzerinde birçok ilaç aynı anda çalışılabilir. Bu ÅŸekilde zamanda tasarruf edilir. Ä°lâç firmaları ve KOGEM iÅŸbirliÄŸi çok yararlı olacaktır.
İnsanda çalışma yapabilmek ve bilimsel çevrelerde itibar görecek makaleler yayınlamak için uluslararası ve ulusal şartları yerine getirmek gerekiyor.
Sağlık Bakanlığı, dünya standartlarında bir kök hücre yönergesi hazırlaması veya mevcut yönetmeliğin zaman kaybetmeden gözden geçirip, kök hücre üreticileri ile ilâç firmaları ve üniversiteleri bir araya getirmeye çalışmalıdır. Yasaklamak yerine bilimsel metodoloji çerçevesinde yol açması gerekmektedir.
İnsanlarda kök hücre tedavisinin rutin olarak uygulaması henüz dünyada yoktur.
Özellikle ALS hastaları için insanlarda kök hücre tedavisinin etkili olduğuna dâir herhangi bir kabûl edilir bilimsel çalışma yoktur.
Bugün itibâriyle FDA onayı almış insanda ALS hastalığı üzerinde tek kök hücre çalışması Emory ALS Merkezi, Emory Ãœniversitesi, Atlanta, GA da Åžubat 2010′da baÅŸlamıştır.
Dünyada özellikle Çin’de, Ukrayna’da, Almanya’da ALS’yi kök hücre tedavisi ile iyileÅŸtirdiÄŸini iddia eden merkezlerin elinde hiçbir bilimsel çalışma yoktur. Tamamen umut tâcirliÄŸi ve para tuzağı olduÄŸu artık bilinen bir gerçektir.
Sonuç olarak, büyük zorluklarla, özveriyle kurulmuş olan, dünyanın birçok yerinden gelen araştırmacılara eğitim veren KOGEM merkezinin önemi, bilimsel çevrelere anlatılmalıdır.
İnsanda bir çalışma yapılacaksa, bunun için en uygun hastalık ALS hastalığıdır.
Türkiye, bu fırsatı değerlendirmelidir. Kök hücre çalışmaları, yakın gelecekte rejeneratif tıpta çığır açacak şekilde gelişmektedir.
Tedavi bulununcaya dek ALS hastalarının iyi bir bakımla, SGK desteğinin arttırılması ile yaşam kalitesi de ihmâl edilmeden hayatta tutulması gerekmektedir.
Sempozyumu düzenleyen EBILTET grubu ve genç biyomühendislik öğrencilerine teşekkür ederim.
Dr. Alper Kaya – İzmir – Geçen Gün
